NTR Natuur
NPO ontdekknop

NTR Natuur

Natuurdocumentaires op NPO 2

Agenda

Natuurkrachten
Presentatie Brian Cox
Uitzending: vrijdag 31 maart, 7, 14 en 21 april 2017 om 19.25 uur op NPO 2

Van de makers van Human Universe

Een serie waarin de immense natuurkrachten van onze wereld worden onderzocht aan de hand van simpele vragen met vaak verbluffende antwoorden. In Natuurkrachten worden toegankelijke wetenschap en baanbrekende cameratechnieken gecombineerd om te laten zien wat onze wereld zo levend en uniek maakt.

Deze serie neemt de kijker mee op een reis rond de wereld in vier thema-afleveringen waarin vragen worden beantwoord over de complexe krachten die vorm geven aan onze planeet.

Waarom is water blauw? Hoe kan een vorm de zwaartekracht trotseren? Waarom maken bijen zeshoekige honingraten? En hoe is dit alles van invloed op ons eigen leven?

Ontdek wat er verscholen ligt achter de opzienbarende schoonheid van de aarde in deze serie waarin de geheimen van de kosmos en de natuurlijke krachten die alles daarbinnen regeren worden ontrafeld.

Aflevering 1 – Het heelal in een sneeuwvlok
Professor Brian Cox onderzoekt de natuurkrachten die ons omringen en onze wereld regeren. Met het blote oog kunnen we ze niet zien, maar we zien hun schaduw in de vormen waaruit deze wereld en het heelal bestaan.

Zwaartekracht geeft vorm aan onze wereld. In Tarragona in Spanje komen elke twee jaar dorpen uit de hele streek samen om de hoogste en meest complexe menselijke torens te bouwen. Met honderden mensen per team worden torens van wel tien mensen hoog gebouwd. Als de torens instorten, zoals regelmatig gebeurt, vallen de jongste en lichtste deelnemers op hun oudere teamgenoten onder hen, maar niet op de grond. Ze vallen richting de kern van onze planeet. Zo is het met alles op aarde.

IJsbergen zijn de spectaculairste beeldhouwwerken van de natuur. Elk jaar breken duizenden ijsbergen af van de Groenlandse ijskap en drijven naar de Atlantische Oceaan, waar ze een groot gevaar vormen voor schepen en olieplatformen. Anders dan alle andere vloeistoffen op aarde zet water uit als het bevriest. Diep in de ijsberg zorgt elektromagnetisme, de natuurkracht die atomen en moleculen verbindt, ervoor dat de watermoleculen zich verbinden tot een raster van miljarden zeshoeken. Door de holtes in de structuren is het ijs minder compact dan het water en kan de ijsberg drijven.

Hoog in de Himalaya in Nepal trekt het Gurung-volk in Annapurna eropuit om honing te oogsten van de grootste honingbijen ter wereld. Deze bijen bouwen enorme honingraten hoog op verticale rotswanden, die perfect gevormd zijn om zo veel mogelijk honing te bevatten. De zeshoek is hiervoor de meest efficiënte vorm. Er is minder energie en was voor nodig om een zeshoek te bouwen, zodat de bijen meer energie kunnen stoppen in het produceren van honing.

De vormen op onze planeet zijn complex en divers, maar komen voort uit enkele simpele regels en de natuurkrachten.

Aflevering 2 – Ergens in de ruimtetijd
De aarde draait met een onvoorstelbare snelheid om zijn as en draait ook nog om de zon, en toch merken we niets van deze beweging. In deze aflevering gaat professor Brian Cox de lucht in met een van de meest geavanceerde vliegtuigen ter wereld, de Eurofighter Tycoon, voor een zorgvuldig geplande operatie om sneller te vliegen dan de aarde draait en een paar seconden lang de zon stil aan de horizon te laten hangen.

De aarde beweegt door de ruimte met zijn trouwe metgezel, de maan. Een paar keer per jaar staan aarde, zon en maan op één perfecte lijn en de gezamenlijke zwaartekracht zorgt voor extreme getijden. De meest extreme is wel de Pororoca, een vloedbranding die zich ontwikkelt in de Braziliaanse Amazone. De lokale bevolking vlucht weg voor de verwoestende kracht van deze watermuur, maar Sergiñho Laus is een surfer die een afstandsrecord heeft gevestigd door ruim 11 kilometer over de Pororoca te surfen.

De grootste invloed van de maan op al het leven voert terug naar het ontstaan ervan. Wetenschappers vermoeden dat na het ontstaan van de aarde 4,5 miljard jaar geleden, een meteoriet ter grootte van Mars erop knalde, waardoor rotsblokken de ruimte in werden geslingerd. Uit die meteoriet ontstond de maan en na de botsing draaide de aarde in een hoek van 23,5 graden. Die kanteling zorgt voor de seizoenen en hoe heftig de seizoenswisselingen zijn hangt af van waar op aarde je woont.

Zonder dat we het door hebben, zijn we allemaal passagiers op een epische reis door de ruimte op een aarde die om zijn eigen gekantelde as draait. In één jaar reizen we 900 miljoen kilometer rond de zon, maar ook ons hele zonnestelsel, de Melkweg, is constant in rotatie. In elk jaar dat we op aarde zijn, reizen we 7 miljard kilometer door de ruimte. We zijn allemaal ruimtevaarders op ons eigen ruimteschip, de aarde.

Aflevering 3 – De mot en het licht
De natuurkrachten maken de aarde tot een rusteloze planeet, maar maken ook het leven op aarde mogelijk. Om te begrijpen hoe zoiets complex kon ontstaan uit een kale rots, moeten we eerst weten waar onze planeet van gemaakt is.

De aarde bestaat voor een derde uit ijzer. Onder het groene gras van de Grote Riftvallei in Tanzania zijn de rotsen rood gevlekt door het ijzer, doordat elementen op elkaar reageren en zich tot moleculen vormen. Hier heeft ijzer met zuurstof gereageerd en zo roest gevormd. Deze natuurlijke chemische reactie is overgenomen door het leven op aarde: zoals het ijzer in de rots verbindt het ijzer in ons bloed zich aan de zuurstof die we inademen.

De twee meest voorkomende elementen in het heelal zijn waterstof en zuurstof. Samen vormen die elementen water, dat in vloeibare vorm leven kan geven. Water is het universele middel waarin de ingrediënten oplossen die onmisbaar zijn voor alle levensvormen. Zelfs massieve rotsen lossen erin op. In een grottenstelsel in de Dominicaanse Republiek zien we een halocline, gevormd door de oplossende kracht van water.

De elementen die oplossen in water, worden de hele aarde over gevoerd en bereiken elk levend wezen op de planeet. Die wezens gaan tot het uiterste om aan de ingrediënten te komen die ze nodig hebben om te overleven. In Italië beklimt de alpensteenbok de bijna verticale wand van de Cingino-dam om essentiële mineralen op te likken die op de rotswand zijn verdampt. 

Maar een ander soort scheikunde stond aan de wieg van de overgang van onze planeet van kale rots tot een wereld vol leven. In een fjord voor de kust van IJsland borrelt een bron op uit de zeebodem. Met een simpel experiment wordt aangetoond hoe dit water energie opwekt. Dit mechanisme bestaat ook in levende wezens en geeft energie aan al onze lichaamscellen.

Aflevering 4 – Het vage blauwe stipje
De aarde is getooid met prachtige kleuren. Als we begrijpen hoe deze kleuren ontstaan en wat ze betekenen, kunnen we in het heelal op zoek gaan naar planeten die net zo levendig en kleurrijk zijn als de onze.

De aarde wordt verlicht door de zon, maar ook de maan kan voor prachtige kleuren zorgen. Dat zien we in een magische maanboog bij een waterval in IJsland.

De kleuren die we zien, ontstaan door de manier waarop het licht van de zon gereflecteerd wordt door het oppervlak waarop het valt. De hoofdkleur van onze planeet is blauw, door de oceanen. De unieke kleur die het water in combinatie met licht krijgt, is de reden dat elk jaar duizenden bultruggen samenkomen in de zee voor de Dominicaanse Republiek.

De aarde wordt ook gehuld in een andere kleur, de kleur van het leven: het groen uit het pigment chlorofyl, dat een deel van de levensenergie absorbeert en een deel reflecteert. In het droge seizoen wordt het gras van de Serengeti verschroeid door de brandende zon. Het gras gaat in rust en de chlorofylproductie wordt stilgelegd. Als het vervolgens gaat regenen, wordt het grasland weer weelderig groen en worden gezinnen herenigd als de Masai-herders terugkeren om hun vee op het verse gras te laten grazen.

De aarde heeft zich in prachtige kleuren gehuld en wij mensen mogen daarvan genieten. Het hoogtepunt daarvan is wel het Noorderlicht in de Poolcirkel. Zoals alle kleuren heeft het paars en groen van de nachtelijke lucht een betekenis.



 

 

ARCHIEF

Natuur op 2: Madagascar
Driedelige BBC serie met verteller Sir David Attenborough

Uitzending: 13, 14 en 15 maart 2017 om 16.50 uur op NPO 2

Ten oosten van de Afrikaanse kust ligt Madagaskar, een eiland met mistige bergen, tropische regenwouden en woestijnachtig gebied. Hier leven unieke dieren en planten die nergens anders ter wereld voorkomen. In drie afleveringen gaan de makers van Madagascar op zoek naar buitengewone planten en dieren die leven op dit eiland.

Sommige dieren worden zelfs voor het eerst gefi lmd.Er zijn kikkers die van bruin naar knalgeel veranderen, wespen die kikkervisjes uit bomen pikken, vissen die ondersteboven zwemmen, vleesetende planten en de kleinste kameleon ter wereld. En de lemuren, de bekende aapjes van Madagaskar, ontbreken ook niet.

Aflevering 1: Eiland vol verrassingen
Madagaskar is het oudste eiland van de wereld, 70 miljoen jaar geleden brak het van Afrika en India af. Sindsdien leven de planten en dieren afgezonderd van het vaste land. Hier zijn heel nieuwe soorten ontstaan; maar liefst 80 procent van de flora en fauna van Madagaskar is uniek. In de eerste aflevering worden de bizarre en buitengewone plekken van het eiland onthuld en ook de unieke planten en dieren die er leven. Zoals de lemuren, de mysterieuze aapjes.

Aflevering 2: Verloren werelden
In de tweede aflevering reizen we naar het mooiste landschap van het eiland: de regenwouden in de bergen. Dit gebied aan de oostkant van het eiland is erg afgelegen en mysterieus. Het staat er vol torenhoge bergtoppen en gevaarlijke kliffen, waar meer dan de helft van de unieke dieren van het eiland te vinden zijn.

Aflevering 3: Land van hitte en stof
Terwijl aan de oostkant van Madagascar regenwoud groeit, lijkt het eiland in het westen en zuiden bijna een woestijn. Hier valt soms een jaar lang geen regen. De dieren en planten aan deze kant van het eiland zijn nog vreemder dan die in het regenwoud. En hoe zij de droogte weerstaan is bijna niet te geloven. 

 

Natuur op 2: Human Planet (hh 2011)
Uitzending: van 1 t/m 10 maart, elke werkdag, 16.50 uur, NPO 2

Serie die iedere aflevering een andere relatie van de mens met de natuur onder de loep neemt door steeds een andere leefomgeving te belichten. Het landschap zelf wordt de hoofdpersoon in het verhaal. Het is van invloed op ieder aspect van het leven, en op de ontwikkeling van mensen. En in iedere nieuwe aflevering komen er nieuwe ervaringen en avonturen aan bod.

Aflevering 1: Oceanen
Er zijn mensen die de zee begrijpen op een manier die de moderne wetenschap niet kan bevatten. Het zijn gemeenschappen die in extreme afzondering leven, die in staat zijn om op zelfs de kleinste landmassa’s te leven en schatten te vergaren die onder de golven of voorbij de horizon te vinden zijn.

Op het eiland Lembata in Indonesië jagen de vissers van Lamalera van oudsher op enorme potvissen. Slechts gewapend met een harpoen springen ze van hun boten op de rug van de potvis. Het is een gevaarlijke klus, maar één enkele potvis kan het hele dorp van eten voorzien.

Het eiland Anuta is een vlekje in de Stille Zuidzee, minder dan 750 meter breed en op ruim honderd kilometer afstand van zijn dichtstbijzijnde buur. Er wordt voornamelijk vis en yam gegeten. Maar een of twee keer per jaar, als de passaatwinden van richting veranderen, zeilen de eilandbewoners over de verraderlijke zee naar het rotsachtige eiland Fatutaka, waar ze honderden zeevogels vangen. Voor deze reis gebruiken ze speciale, gewijde prauwen, en de vogels worden met een traditionele lange paal met een lus eraan gevangen. Op deze afgelegen plaats in de oceaan is het risico voor lijf en leden zeer groot.

Aflevering 2: Woestijnen
De beschikbaarheid van water beheerst het leven in de woestijn. Met. aandacht voor het leven in de Gobi-woestijn in Mongolië. Verder: de Kababish-stam is afhankelijk van grote gedeeltes van de noord-Soedanese woestijn die, na een gunstige regentijd, een overvloed aan voedsel bieden. Dit is de legendarische Gizzu-streek. Je moet er een rondreis van 1500 kilometer voor maken en een uitgestrekte zandwoestijn voor oversteken, maar als je hier drie maanden doorbrengt met je kamelen, ben je verzekerd van rijkdom, status en een huwelijk.

De Danakil Depression is een barre, stenige woestijn met kale rotsheuvels, zoutpannen en vulkanen in het noorden van Ethiopië. Het is de warmste plek op aarde. Hier wonen de Afar, die op een wel heel bijzondere manier aan water komen. Boven stomende vulkaanopeningen bouwen de Afar iglo’s van steen. Aan de binnenkant condenseert de stoom, en het water komt terecht in poelen. De Afar-vrouwen leggen iedere dag veertig kilometer af om het water te gaan halen.

Voor veel mensen heeft water een heilige betekenis. Ieder jaar, op het dieptepunt van het droge seizoen, staan er duizenden Dogon-mannen langs de oevers van het Antogo-meer in Mali. Ze staan klaar om de overvloedige seizoensoogst binnen te halen in één van de laatst overgebleven meren in het gebied, een oogst die volgens een eeuwenoude bepaling speciaal voor deze gelegenheid wordt bewaard. Slechts uitgerust met traditionele manden en hun blote handen rennen ze het heilige meer in om vis te vangen. Het is een eenmalige smulpartij voor mensen die de rest van het jaar alleen gierst te eten krijgen.

Aflevering 3: De Noordpool
De bewoners van de ijskoude Poolcirkel maken van de natuur gebruik om zichzelf in leven te houden.

De Inuit op Groenland hebben een unieke manier om op robben te jagen. Een persoon hult zich in een robbenpels en voert een soort dans uit, terwijl hij de geluiden en bewegingen van robben nabootst. Op die manier besluipen ze hun prooi. De buit voorziet hen van eten en kleding, maar het ijs waarop ze moeten jagen is gevaarlijk terrein.

De Nenet hoeden hun gigantische kuddes rendieren in een bijna eeuwigdurende migratiecirkel over de Siberische toendra. Het is hard werken, en op een dag in mei kan er een gevaarlijke en spannende dimensie bij komen. Dat gebeurt als de Nenet bij de zuidelijke oever van de Yuribei rivierdelta aankomen, en via het snel dooiende zee-ijs de rivier omzeilen die inmiddels alweer stroomt. Met de stijgende temperaturen op aarde hebben de Nenet geen idee hoe lang ze deze methode nog kunnen gebruiken.

Aflevering 4: Jungles
In de regenwouden op aarde wemelt het van het leven. Alles is er in overvloed. Toch heeft een gemeenschap meer nodig dan alleen de jacht op voedselbronnen om succesvol te zijn.

De Matis in Brazilië hebben hun jaagtechnieken aangepast aan dieren die op de grond leven, of juist hoog in de bomen. Hun prachtige blaaspijpen, die soms wel drieënhalve meter lang zijn en versierd met schildpadschilden en kapibara-tanden, kunnen ze alleen recht omhoog richten naar apen en vogels die hoog in de bomen zitten. Talrijke rituelen en ceremonies zijn gericht op een succesvolle jacht en op manieren om affiniteit te krijgen met de prooi.

In een heilig bos op de grens van Ghana en Togo komen eens in de drie jaar duizenden volgelingen bijeen voor Kokuzahn, een spectaculair zevendaags feest. Een voodo-danser die in trance verkeert, kan zijn tong aanraken met een gloeiendhete machete, een brandende tak inslikken of op zijn kop langs een boomtak lopen. Deze bovenmenselijke verrichtingen worden als wonderen gezien en zijn een bewijs van de bijzondere kracht van hun godheid.

Aflevering 5: Bergen
Veel mensen hebben een intense spirituele band met bergen, of het nou de Europese bergbeklimmers, yak-herders of afstammelingen van de Inca zijn. Maar het zijn ook onherbergzame oorden waar je moet vechten om te overleven.

De bewoners van de hoge puna in Peru nemen twee keer per jaar deel aan de Ch’iarake, een ritueel gevecht dat voortkomt uit de Inca-traditie. Het wordt noodzakelijk geacht voor een goede oogst, en er moet bloed worden vergoten om de berg te kalmeren. Van oudsher zorgde het gevecht er ook voor dat ieder dorp voldoende was toegerust om zijn grond te verdedigen – iets wat in het hooggebergte van onschatbare waarde was.

De leden van van de Q’eros-stam in de Andes verlaten zelden de besloten dalen waar ze wonen. Maar één keer per jaar ondernemen 30.000 pelgrims een tocht naar een heilige gletsjer op 4500 meter hoogte, om deel te nemen aan de Q’oyullr Riti, het sneeuwster-festival. Het is deels een verering van de berg, en deels een christelijk folkfestival. Het wordt gedomineerd door Ukuku’s, mannen vermomd als beren, die enorme ijsblokken uit de gletsjer hakken. Deze worden gebruikt om thuis hun eigen grond te zegenen, en daarmee goede oogsten te garanderen.

Aflevering 6: Grasland
Het leven op de vlaktes en het grasland in de wereld draait om beweging, vrijheid en vee.

De Nyangatorm in zuidelijk Ethiopië leven op grote vlaktes, maar zij en hun kuddes koeien en geiten zijn volledig afhankelijk van gigantische bronnen. Op het hoogtepunt van het droge seizoen wordt er collectief een enorme bron gegraven in de droge bedding van de rivier de Kibish. Deze handgegraven bronnen kunnen dertig meter breed en dertig meter diep zijn, en worden als putten ontworpen omdat de wanden van zand de neiging hebben om in te storten. Jaarlijks komen er tientallen mensen om door instortende bronnen.

De jonge mannen van de Fulani-stam in West-Afrika moeten hun kuddes hoeden en zijn daardoor soms maanden achtereen gescheiden van hun gezin. Maar deze migraties zijn niet alleen economisch gezien essentieel, ze vormen ook een overgangsritueel in de onherbergzame Sahel van Mali en Mauritanië, dat culmineert in één laatste uitdaging. Eind november moeten Fulani-mannen met hun kuddes de machtige rivier de Niger overzwemmen.

Aflevering 7: Rivieren
De meerderheid van de wereldbevolking woont aan een rivier. Het water brengt hen tijden van overvloed maar ook tijden van groot gevaar. Daarom moeten deze gemeenschappen zich aanpassen aan de eb en vloed van hun leefomgeving.

In Yunnan in China zijn de mensen zo afhankelijk van hun rivier dat ze bekend staan als de ‘beeldhouwers van de berg’. Als ze meer land nodig hebben om te bewerken, controleert de plaatselijke sjamaan de toestand van de maan, en vervolgens slaat het dorp de handen ineen om de heuvel af te graven en de loop van de rivier te veranderen. Aangezien de inwoners van Yunnan niet over machines beschikken, is dit een knap staaltje van menselijke kracht.

Aflevering 8: Steden
De laatste aflevering besteedt aandacht aan een leefmilieu dat is gemaakt door mensen voor mensen. Steden zijn ons grootste succesverhaal, en inmiddels woont ruim de helft van de wereldbevolking in de ‘stadsjungle’. Steden zijn ontworpen om de wilde natuur buiten te houden, maar de natuur laat zich niet zomaar wegdrukken. Veel dieren hebben zich aangepast aan het leven in deze wereld van steen en staal, van de bedwantsen die ’s nachts ons bloed zuigen, de ratten in onze restaurants, bendes rovende apen tot en met de bronstige elanden in Amerikaanse binnensteden.

Niet alle dieren in de stad worden als een plaag gezien. In de oude Marokkaanse stad Fez zijn de leerlooierijen afhankelijk van de poep van wilde duiven. Het futuristische Dubai zou nergens zijn zonder valken. In de buitenwijken van Jaipur, India, treffen we een Bisnoi-vrouw die een verweesd reekalf zoogt. Op de daken van Manhattan hebben we een ontmoeting met imkers. En op nog grotere schaal begint het tot mensen door te dringen dat de natuur van essentieel belang is voor het aanhoudende succes van de mensheid.

Naarmate de consumptie in onze steden toeneemt, wordt het steeds harder nodig om de natuur met zijn begrensde hulpbronnen te beschermen. In Masdar in Abu Dhabi werkt de Engelse architect Sir Norman Foster mee aan de totstandkoming van een koolstof-neutrale stad van de toekomst. De mens begint te beseffen dat de plaats waar we de natuur het hardst nodig hebben, de stad is.

 

Life in the air

Uitzending: elke vrijdag van 17 februari t/m 3 maart 2017, 19.25 uur op NPO 2

De mens kan veel, maar niet wat veel andere dieren wel goed kunnen: vliegen zonder hulpmiddelen. Een verbluffend groot aantal andere schepsels heeft wel op eigen kracht het luchtruim bedwongen.  Dankzij nieuwe technologie zijn wij nu in staat om die dieren te vergezellen in hun voorheen verborgen wereld. We vliegen naast dieren die de zwaartekracht tarten en zien alles vanuit hun gezichtspunt. In Life in the air wordt het bijzondere gedrag van dieren in de lucht vastgelegd, waarbij de verbazingwekkende wetenschap van het vliegen tot in de kleinste details wordt geopenbaard.

Aflevering 1: liever de lucht in
De in Afrika levende caracal, een katachtige, kan zich met ‘raketaandrijving’ lanceren en is op die manier in staat om vliegende vogels te vangen. In de Australische outback gebruikt een kangoeroe zijn bijzondere sprong om bijna zonder energieverlies water te vinden in een woestijn van ruim een miljoen vierkante kilometer groot. Op een boerderij in Engeland kan een insect met een ultieme ‘schietstoel’ accelereren met behulp van een koppelingspedaal in zijn kruis. En hoog in de jungles van Borneo is een springende slang dankzij zijn unieke vorm in staat om te zweven, zelfs zonder vleugels.

Aflevering 2: heersers van het luchtruim
Maak kennis met de ‘hoge pieten’ van de natuur, die de natuurkundige wetten volledig uitbuiten om alle uitdagingen van het vliegen het hoofd te kunnen bieden. De wilde zwaan, een zwaargewicht, maakt gebruik van een startbaan in het water om genoeg snelheid te maken om op te stijgen, terwijl de slechtvalk 320 kilometer per uur kan vliegen door te vertrouwen op de ‘spoilers’ die tussen zijn veren omhoog komen. In Ecuador houden kolibries er met hun verbluffende vleugelbeheersing een razendsnel bestaan op na, terwijl in Nieuw-Zeeland het verrassende geheime wapen voor langeafstandsvluchten de neus van de albatros blijkt te zijn. In deze aflevering zien we ook sperwers die met heel weinig ruimte kunnen draaien, en kraanvogels die door teamwork hele continenten kunnen doorkruisen. En niet alleen vogels beschikken over geweldige vliegtechnieken. Logge kevers scheuren met een extra stel vleugels door de lucht en de vleermuis ontpopt zich als een van de meest veelzijdige vliegende dieren van allemaal.

Aflevering 3: drukte in de lucht
De concurrentie in de lucht is moordend. In deze aflevering zien we de strijd die vliegende dieren leveren om te overleven in de lucht. In het Californische luchtruim doen kolibries een wedstrijdje met elkaar, waarbij ze hun snelheid gebruiken om geluiden voort te brengen die harder zijn dan hun gewone roep. Het vrouwtje van de bochelvlieg brengt de kunst van het precisievliegen op een hoger plan om haar eitjes op gevaarlijke vuurmieren te kunnen leggen. Tiran-vogels spannen zich verschrikkelijk in om hun territorium te verdedigen met behulp van pure agressie en listige tactieken. In de jungle van Ecuador voeren vleermuizen en nachtvlinders een nachtelijke wapenwedloop. Vogels zetten hun onderlinge concurrentie opzij wanneer ze zich verzamelen. Dat kunnen we zien door een uniek gezichtspunt in te nemen binnenin een gigantische zwerm spreeuwen.

David Attenborough’s Rariteitenkabinet
Uitzending: elke woensdag van 4 t/m 25 januari 2017, 19.20 uur op NPO 2

David Attenborough heeft zijn levenswerk gemaakt van het in beeld brengen van het leven op onze planeet. Hij heeft daarbij een groot aantal bijzondere en zonderlinge dieren leren kennen, maar sommige daarvan blijven hem verbazen en intrigeren – van de zebra met zijn bizarre streeppatroon tot het evolutionaire allegaartje van het eieren leggende vogelbekdier.

Iedere aflevering van deze fascinerende serie behandelt twee van zulke rariteiten uit de natuur, die verbonden zijn door een gemeenschappelijk thema. Attenborough’s fabelachtige gave als verteller en de unieke beelden van de dieren die hij onder de loep neemt, maken dit tot één van de beste televisieseries uit zijn oeuvre.

Woensdag 4 januari: Nieuwsgierige karakters
Orang-oetans zijn handig met gereedschap, maar vreemd genoeg is dat pas vrij recent ontdekt. Tot voor kort dachten we dat ze alleen goed waren in na-apen, tot er in de moerassen van Sumatra orang-oetans werden aangetroffen die de kunst van niemand konden hebben afgekeken. Kraaien zijn slimme, vindingrijke vogels die ook verrassend vernuftig van gereedschap gebruik weten te maken. Heeft de inventiviteit van deze twee soorten misschien te maken met hun aangeboren nieuwsgierigheid?

Woensdag 11 januari: Lenige lichamen
Sommige dieren laten hun lijf als een elastiekje uitrekken en krimpen. Anaconda’s kunnen een prooi doorslikken die twee keer zo dik is als zijzelf, waarna ze een jaar niet meer hoeven te eten. De curieuze bult van de dromedaris kan bijna in gewicht verdubbelen en levert dan genoeg energie om enorme afstanden door de woestijn af te leggen. Wat is het geheim van hun rekbare lijf?

Donderdag 18januari: Vreemde eetgewoontes
Blauwe vinvissen en flamingo’s hebben allebei een vreemd gevormd lijf, en dat komt door hoe ze eten. De blauwe vinvis, het grootste dier op aarde, leeft van microscopisch kleine garnaalachtige diertjes, terwijl flamingo’s, raar maar waar, met hun kop ondersteboven eten. Beide zijn buitenbeentjes binnen hun eigen soort, maar samen hebben ze opvallend veel gemeen.

Woensdag 25 januari: Zelf dokteren
De mens is niet de enige die middeltjes gebruikt tegen wondjes en ontstekingen. Sommige dieren blijken verbluffend slim in het toepassen van natuurlijke geneeswijzen. Nijlpaarden produceren bloedrood ‘zweet’ dat hen tegen de zon beschermt en desinfecterend werkt, en kapucijnaapjes wrijven zich tegen beten en steken in met insectenwerende  bladeren.

Herhalingen uit 2014 en 2015.



Het verborgen leven van de kat
Uitzending: maandag 2, dinsdag 3 en woensdag 4 januari 2016 om 17.45 uur op NPO 2

Een onthullend inkijkje in het leven van je kat, dat oude mythes ontzenuwt en een antwoord biedt op spannende vragen over zijn verborgen leven. Koel, hautain, vals. Of een aanhalige, spinnende pluizenbol die niets liever wil dan bij je op schoot zitten. Wat je ook van katten vindt, één ding is zeker: voor heel veel mensen gaat er niets boven een kat. Maar wat weten we eigenlijk van katten? In deze fascinerende en onthullende serie wordt elk aspect van het leven van deze vaak verkeerd begrepen diersoort onderzocht.

Met behulp van de nieuwste precisietechnologie in de vorm van GPS-trackers, röntgenbeelden, kattencamera’s en high-speedopnamen laat deze serie zien hoe een kat als wild dier in een getemde wereld leert functioneren. We zien hoe verbluffend katten hun zintuigen gebruiken om hun omgeving te interpreteren, en we leren meer over het opmerkelijke vermogen van katten tot samenwerking en communicatie met andere soorten.

We ontdekken waar de unieke lichaamsbouw, hersenen en zintuigen van de kat – waardoor hun wilde voorouders perfecte roofdieren konden worden – in de moderne wereld mee te maken krijgen en hoe dit van nature solitaire dier een unieke omgang met de mens heeft ontwikkeld waardoor het een plek heeft kunnen veroveren in onze sociale omgeving en ons meest geliefde huisdier is geworden. (Laat de hond het maar niet horen.)

Een grote rol in deze serie is weggelegd voor experimenten waarmee bestaande theorieën worden getest. Of een kat altijd op zijn pootjes terechtkomt; of ze hun jachtinstinct al bij hun geboorte hebben, en hoe het komt dat katten en honden de wereld zo totaal verschillend benaderen.

Aflevering 1: Door de ogen van de kat - Maandag 2 januari, 17.45 uur, NPO 2
In de eerste aflevering ontdekken we hoe onze katten met de zintuigen die ze van hun wilde voorouders hebben geërfd, hun omgeving zien, horen en ruiken, en waarom dit hen in de moderne wereld soms parten speelt.

Aflevering 2: De leeuw op jouw schoot - Dinsdag 3 januari, 17,45 uur, NPO 2
In de tweede aflevering van dit unieke wetenschappelijke project verkennen we de wilde kant van onze huiskat. Beeldmateriaal van GPS en kattencamera’s laat zien hoe ze, zodra ze door het kattenluik glippen, van een schootpoes in een jagend roofdier veranderen. We observeren katten als Ozzy en Smudge om te zien wie zich de echte baas van de buurt mag noemen, en we ontdekken waarom we, al onze pogingen ten spijt, het jachtinstinct van onze katten niet onder de duim kunnen houden.

Aflevering 3: Kattentaal - Woensdag 4 januari, 17.45 uur, NPO 2
In de laatste aflevering van dit baanbrekende project onthult het onderzoeksteam de geheime taal van onze katten, hun verrassende ‘gesprekken’ als wij ‘s nachts slapen, en waarom katten wel naar ons miauwen, maar niet naar elkaar.

Een huis met vier katten wordt voorzien van camera’s en andere apparatuur om te ontdekken of ze wel zo gezellig met elkaar omgaan als hun baasjes denken. En we worden ons ervan bewust waarom het bestaan als metgezel van de mens er voor onze eenentwintigste-eeuwse kat niet gemakkelijker op wordt.

Herhaling uit 2015
Originele titel: Cats Uncovered, driedelige serie van de BBC

Earth’s Natural Wonders
Uitzending: 28, 29 en 30 december, 18.00 uur, NPO 2

Deze serie vertelt het verhaal van de wonderbaarlijkste plekken die onze planeet rijk is, met aandacht voor de grote natuurwonderen van de aarde en de bijzondere levens van de mensen en wezens die er wonen. In deze wetenschappelijke en natuurhistorische documentaire kunnen kijkers opgaan in verbluffende landschappen en meeleven met de bijzondere verhalen van de bewoners: van Sherpa’s die zich met gevaar voor eigen leven een weg banen over verraderlijke gletsjers op de Mount Everest tot Indonesische vissers die samenwerken met walvishaaien om vissen te vangen in de vulkanische Ring van Vuur in de Stille Oceaan. Deze serie laat met baanbrekende graphics en super-timelapse fotografie zien hoe de dynamische krachten de prachtige landschappen op onze planeet hebben gevormd en nog steeds veranderen.

Aflevering 1 – Extreme Wonders
In deze aflevering zien we hoe in de meest extreme landschappen op aarde het uiterste van de bewoners wordt gevergd. Op de Mount Everest moet een jonge Sherpa een route uitzetten over de beruchte Khumbu-gletsjer voordat honderden bergbeklimmers uit de hele wereld arriveren voor het klimseizoen. In de Grand Canyon doen milieubeschermers hun uiterste best om een van de laatste condorkuikens van Amerika in leven te houden. En op de flanken van de Kilimanjaro in Tanzania nemen boeren het midden in de nacht op tegen olifanten. Deze documentaire laat bijzondere plekken zien, die veel aanpassingen vragen van de mensen die er leven.

Aflevering 2 – Wonders of Water
In deze aflevering zien we hoe de kracht van het water bijzondere plekken creëert, en hoe de bewoners van die plekken keihard moeten werken om te overleven. Boven de Victoriawaterval in Zambia trotseren een visser en zijn broers krokodillen, olifanten en het levensgevaarlijke water om de vispoelen bij de rand van de watervallen te bereiken. In de Camargue, in Zuid-Frankrijk, neemt een jongeman het op tegen een woeste stier in de eeuwenoude strijd van mens tegen natuur. En in de weelderigste oceaanriffen ter wereld speurt een milieubeschermer naar een reuzenmanta in de hoop de soort voor uitsterven te behoeden.

Aflevering 3 – Living Wonders
In deze aflevering zien we de natuurwonderen die zijn gecreëerd door het leven zelf, van het Amazoneregenwoud tot de Euraziatische steppe, en hoe die plekken het leven bepalen van de mensen die er wonen. In het Amazonegebied ondergaan twee jongetjes van 9 een angstaanjagende overgangsrite. In Borneo moet een jongeman enorme grotten beklimmen op zoek naar vogelnesten. En in het grootste mangrovebos ter wereld staan een vader en zoon oog in oog met agressieve honingbijen en hongerige tijgers.


Wild New Zealand
Uitzending:    woensdag 30 november, 7 en 14 december, 20.30 uur, NPO 1

Nieuw- Zeeland is regelmatig in het nieuws vanwege de zware aardbevingen die er plaatsvinden. Dikwijls met veel materiële schade, zoals ook dit jaar, en soms met honderden slachtoffers, zoals in 2011. Bovendien komen vulkaanuitbarstingen er regelmatig voor. Dat Nieuw-Zeeland zo vaak wordt getroffen door deze natuurrampen komt door de ligging in de Ring van Vuur van de Stille Oceaan. De eilanden worden door de verwoestende krachten van onze planeet steeds verschoven, afgebroken en opnieuw gevormd.

Omdat de eilanden van Nieuw-Zeeland onder invloed staan van die oerkrachten en 80 miljoen jaar lang afgezonderd waren van de rest van de wereld, hebben de flora en fauna hier hun eigen absurde pad bewandeld. Wild New Zealand is het wonderbaarlijke verhaal van dit schitterende, mysterieuze land.

In deze reeks maken we een reis door deze uitzonderlijk mooie maar ook zorgwekkende wereld en zien we de rijke en fascinerende natuur. Hier verschansen drukke pinguïngemeenschappen zich in prachtige bossen, schreeuwt de kakapo, de enige nachtpapegaai ter wereld die niet kan vliegen, de longen uit z’n lijf en gaan reptielen uit het Jura-tijdperk op jacht.

De programma’s zijn in het Nederlands ingesproken door Monique van de Ven.

Aflevering 1 – Alleen op de wereld (30 november)
De dieren van Nieuw-Zeeland leven al sinds de tijd van de dinosauriërs afgesneden van de rest van de wereld. Zoogdieren waren er tot een paar honderd jaar geleden niet. Vogels, reptielen en insecten konden zich vrij ontwikkelen, met verrassende gevolgen. Je vindt er heel bijzondere dieren: kiwi’s met gigantische eieren, pinguïns die in het bos leven en papegaaien in de sneeuw. Tegenwoordig zijn er ook honden die in een helikopter meevliegen om schapen te drijven. Mens en dier moeten opgewassen zijn tegen de uitdagingen van deze prachtige, spectaculaire en veeleisende wereld.

Aflevering 2 – Ongelooflijk natuurlijk (7 december)
De extreemste en ruigste landschappen van Nieuw-Zeeland vinden we op het Zuidereiland. Deze gebieden liggen dicht bij Antarctica en worden regelmatig geteisterd door de stormachtige winden van de ‘Roaring Forties’. Hier liggen ook de Zuidelijke Alpen, een van de snelst groeiende gebergtes van de wereld. Je vindt er een gevarieerde fauna: van hyperintelligente papegaaien tot griezelige slakken met tanden en magische zwermen glimwormen. Dit is het verhaal van de ruigste plaatsen van Nieuw-Zeeland en zijn meest geharde pioniers, die om te kunnen overleven naar radicale oplossingen moeten zoeken.

Aflevering 3 – Nieuwkomers (14 december)
Nieuw-Zeeland is een van de laatste grote landmassa’s die door de mens werden ontdekt.  Bijna alles wat door de nieuwkomers werd meegenomen naar dit weelderige en vruchtbare gebied, gedijt fantastisch, vaak met verrassende resultaten. Dit is het ontroerende verhaal over de voor- en tegenspoed van de dieren van Nieuw-Zeeland vanaf het moment dat de eerste mensen er kwamen, en dan vooral verteld aan de hand van de ervaringen van een kakapo, een charismatische en excentrieke reuzenpapegaai die niet kan vliegen.


Natuur op 2: Monkeys revealed
Uitzending: dinsdag 8 t/m donderdag 10 november 2016, 16.50 uur op NPO 2

Wij maken deel uit van een bijzondere familie. In deze serie (BBC, 2014), maken we kennis met die bijzondere familie. Het zijn onze naaste verwanten in de dierenwereld, de primaten: mensapen, apen en maki’s.

Eigenlijk weten de meeste mensen bijna niets van de honderden bizarre en kleurrijke familieleden die op exotische locaties een fascinerend leven leiden. Ze leven verspreid over de wereld: van India tot Madagascar en van Borneo tot Peru. In deze serie reizen we over de wereld om kennis te maken met mensapen, apen en maki’s in alle soorten en maten.  Er is aandacht voor het verbazingwekkende gedrag van deze dieren en voor de dingen die onze dierenfamilie zo bijzonder maken.

Door dicht bij deze boeiende dieren te komen en contact met ze te leggen, laat ‘Aap uit de mouw’ zien dat wij mensen niet zo uniek zijn als wij denken. Van de orang-oetan die zich iedere morgen wast, de bonobo-baby’s die niets liever doen dan lol maken tot de resusaapjes die zich het stadsleven eigen hebben gemaakt: ze lijken verrassend veel op ons.

Aflevering 1: Kennismaking met de familie (dinsdag 8 nov)
Primaten zijn er in alle soorten en maten, van dwergzijdeaapjes zo groot als een tennisbal tot de kleurrijke mandril, de grootste aap ter wereld. In deze aflevering wordt onderzocht hoe onze nauwste verwanten hun lichaam gebruiken om te kunnen overleven in de jungle, bossen, stranden, bergen en de savanne. En hoe ze hun hersenen gebruiken om te gedijen in de ijskoude sneeuw, stoffige woestijnen en – de grootste uitdaging van allemaal – de stadsjungle.


Aflevering 2: Familieaangelegenheden (woendag 9 nov)
Veel belangrijke levensthema’s, zoals geboorte en dood, competitie en rivaliteit, liefde en verlies, oorlog en vrede, komen we in de wereld van de primaten ook tegen. En voor sommige dieren is het leven extra zwaar. Hoe kies je je vrienden uit, hoe steek je iets op van je omgeving en hoe kom je erachter wie je kunt vertrouwen? In deze aflevering onderzoeken we de sociale betrekkingen tussen primaten die in complexe hiërarchieën georganiseerd zijn. Hieruit blijkt dat samenleven zeker zijn vruchten afwerpt in de drukke wereld van de primaten.


Aflevering 3: Knappe koppen (donderdag 10 nov)
Onze primaten-verwanten zijn veel slimmer dan je zou verwachten. Net als wij gebruiken ze gereedschap, lossen ze problemen op en hebben ze gevoelens. In deze aflevering ontdekken we dat deze dieren individuen zijn met zelfbesef, en dat intelligentie essentieel is voor primaten om te kunnen overleven. Er komen onbekende aspecten van onze apen-verwanten aan het licht, en tegelijkertijd doen we ook een heleboel verrassende ontdekkingen over onszelf.

Herhaling van november/december 2014

Natuur op 2: Koko: a tale of a talking gorilla
Uitzending: maandag 7 november 2016, 16.50 uur op NPO 2

Het unieke en diep-persoonlijke verhaal van Koko de gorilla en onderzoekster Penny Patterson, die Koko gebarentaal heeft geleerd en haar als het bewijs ziet van de hoge emotionele ontwikkeling van gorilla’s.

Hebben dieren gevoelens? Complexe emoties als rouw of empathie? En zo ja, hoe kunnen we daar rekening mee houden bij onze omgang met deze dieren in onze samenleving ‒ en in het wild

Eeuwenlang zijn we ervan uitgegaan dat dieren gedreven worden door hun instinct en dat alleen de mens over een hoger intellect beschikt. Deze aanname is nu op losse schroeven komen staan door een langlopend en fascinerend project. Dit project, veertig jaar geleden begonnen als een wetenschappelijk experiment maar mettertijd uitgegroeid tot een liefdesverhaal, heeft het leven van velen, zowel mensen als mensapen, voorgoed veranderd.

Koko’s unieke relatie met Stanford University-onderzoekster Penny Patterson is door de jaren heen minutieus vastgelegd. Deze documentaire toont de MEEST bijzonderste en ontroerendste momenten uit dit unieke beeldarchief, verrijkt met observaties over Koko en Penny nu.

Koko’s leven door de jaren heen trekt aan ons voorbij: haar liefdes en haar verliezen, haar verliefdheden en haar onvervulde moederwens, maar ook haar werk als wereldwijd ambassadeur voor het vergroten van het begrip voor en de bescherming van gorilla’s.

Nu Koko bijna 44 is, zou er met haar een einde kunnen komen aan het tijdperk van communicatie tussen gorilla en mens. Wat hebben we van Koko’s leven geleerd, en wat kunnen we in de toekomst verwachten van de communicatie met onze naaste verwanten?

Nu de discussie over de ‘eigen identiteit’ van gorilla’s in alle hevigheid woedt, biedt Koko’s verhaal een uniek venster op de emoties en gevoelens van een niet-menselijke soort. Maar het laat vooral zien dat wat wij zo bijzonder aan onszelf vinden, misschien helemaal niet zo bijzonder is.


Attenborough’s big birds (hh 2016)
Uitzending: dinsdag 1 november 2016, 16.50 uur op NPO 2

Een geestige, door David Attenborough gepresenteerde documentaire over een van de vreemdste vogelsoorten op aarde: loopvogels, die wel vleugels hebben, maar niet vliegen.

Ze hebben nooit gevlogen en zullen dat ook nooit doen: struisvogels, emoes, kasuarissen, nandoes en kiwi’s. Deze dieren met hun buitenissige veren en onderontwikkelde vleugels zijn overal op het zuidelijk halfrond te vinden: van Zuid-Amerika en Afrika tot Australië en Nieuw-Zeeland. Hoe komt het dat ze zich tot lopers hebben ontwikkeld? Zijn ze gewoon een speling van de natuur? En waarom doen ze het zo goed? Hun ontstaan en hun vermogen zich te handhaven fascineren Sir David Attenborough al jaren. In deze humoristische documentaire laat hij zien wat deze dieren zo bijzonder maakt; een verhaal van moederende vaders, reuzeneieren en snel de benen kunnen nemen. Maar vergis je niet in deze paljas van het dierenrijk: ooit was deze niet-vliegende vlieger bijna heer en meester op aarde.

Attenborough and the great dinosaur (hh 2016)
Uitzending: maandag 31 oktober 2016, 16.50 uur op NPO 2

Een fascinerende, door David Attenborough gepresenteerde documentaire over de vondst van de grootste dinosauriër op aarde, de titanosaurus.

In 2014 zag een herder op het landgoed La Flecha in de woestijnachtige Argentijnse provincie Chubut de punt van een gigantisch fossiel bot uit een rots steken. Paleontologen legden daarna een loodzwaar, 2,4 meter groot dijbeen bloot, het grootste dat ooit gevonden is. Uiteindelijk werden er meer dan 220 botten gevonden, die allemaal toebehoren aan een nieuwe ondersoort van de plantenetende titanosaurus. Deze 37 meter lange (zeg maar vier stadsbussen achter elkaar) en 70 ton zware dinosauriër geldt nu als het grootste dier dat ooit heeft geleefd. In dit programma worden de wederwaardigheden van de forensisch onderzoekers over een periode van twee jaar gevolgd. David Attenborough is erbij als ze de kolossale fossielen blootleggen en bekijken, en is getuige van het spectaculaire in elkaar zetten van het complete skelet. Met behulp van de allernieuwste grafische technieken krijgt de kijker een idee van het inwendige van deze dinosauriër, en hoe het is om een reus te zijn.

Natuur op 2: Human Planet (hh 2011)
Uitzending: maandag t/m donderdag van 17 t/m 27 oktober, 16.50 uur, NPO 2

Serie die iedere aflevering een andere relatie van de mens met de natuur onder de loep neemt door steeds een andere leeNfomgeving te belichten. Het landschap zelf wordt de hoofdpersoon in het verhaal. Het is van invloed op ieder aspect van het leven, en op de ontwikkeling van mensen. En in iedere nieuwe aflevering komen er nieuwe ervaringen en avonturen aan bod.

Aflevering 1: oceanen
Er zijn mensen die de zee begrijpen op een manier die de moderne wetenschap niet kan bevatten. Het zijn gemeenschappen die in extreme afzondering leven, die in staat zijn om op zelfs de kleinste landmassa’s te leven en schatten te vergaren die onder de golven of voorbij de horizon te vinden zijn.
Op het eiland Lembata in Indonesië jagen de vissers van Lamalera van oudsher op enorme potvissen. Slechts gewapend met een harpoen springen ze van hun boten op de rug van de potvis. Het is een gevaarlijke klus, maar één enkele potvis kan het hele dorp van eten voorzien.
Het eiland Anuta is een vlekje in de Stille Zuidzee, minder dan 750 meter breed en op ruim honderd kilometer afstand van zijn dichtstbijzijnde buur. Er wordt voornamelijk vis en yam gegeten. Maar een of twee keer per jaar, als de passaatwinden van richting veranderen, zeilen de eilandbewoners over de verraderlijke zee naar het rotsachtige eiland Fatutaka, waar ze honderden zeevogels vangen. Voor deze reis gebruiken ze speciale, gewijde prauwen, en de vogels worden met een traditionele lange paal met een lus eraan gevangen. Op deze afgelegen plaats in de oceaan is het risico voor lijf en leden zeer groot.

Aflevering 2: woestijnen
De beschikbaarheid van water beheerst het leven in de woestijn. Met. aandacht voor het leven in de Gobi-woestijn in Mongolië. Verder: de Kababish-stam is afhankelijk van grote gedeeltes van de noord-Soedanese woestijn die, na een gunstige regentijd, een overvloed aan voedsel bieden. Dit is de legendarische Gizzu-streek. Je moet er een rondreis van 1500 kilometer voor maken en een uitgestrekte zandwoestijn voor oversteken, maar als je hier drie maanden doorbrengt met je kamelen, ben je verzekerd van rijkdom, status en een huwelijk.
De Danakil Depression is een barre, stenige woestijn met kale rotsheuvels, zoutpannen en vulkanen in het noorden van Ethiopië. Het is de warmste plek op aarde. Hier wonen de Afar, die op een wel heel bijzondere manier aan water komen. Boven stomende vulkaanopeningen bouwen de Afar iglo’s van steen. Aan de binnenkant condenseert de stoom, en het water komt terecht in poelen. De Afar-vrouwen leggen iedere dag veertig kilometer af om het water te gaan halen.
Voor veel mensen heeft water een heilige betekenis. Ieder jaar, op het dieptepunt van het droge seizoen, staan er duizenden Dogon-mannen langs de oevers van het Antogo-meer in Mali. Ze staan klaar om de overvloedige seizoensoogst binnen te halen in één van de laatst overgebleven meren in het gebied, een oogst die volgens een eeuwenoude bepaling speciaal voor deze gelegenheid wordt bewaard. Slechts uitgerust met traditionele manden en hun blote handen rennen ze het heilige meer in om vis te vangen. Het is een eenmalige smulpartij voor mensen die de rest van het jaar alleen gierst te eten krijgen.

Aflevering 3: de Noordpool
De bewoners van de ijskoude Poolcirkel maken van de natuur gebruik om zichzelf in leven te houden.
De Inuit op Groenland hebben een unieke manier om op robben te jagen. Een persoon hult zich in een robbenpels en voert een soort dans uit, terwijl hij de geluiden en bewegingen van robben nabootst. Op die manier besluipen ze hun prooi. De buit voorziet hen van eten en kleding, maar het ijs waarop ze moeten jagen is gevaarlijk terrein.
De Nenet hoeden hun gigantische kuddes rendieren in een bijna eeuwigdurende migratiecirkel over de Siberische toendra. Het is hard werken, en op een dag in mei kan er een gevaarlijke en spannende dimensie bij komen. Dat gebeurt als de Nenet bij de zuidelijke oever van de Yuribei rivierdelta aankomen, en via het snel dooiende zee-ijs de rivier omzeilen die inmiddels alweer stroomt. Met de stijgende temperaturen op aarde hebben de Nenet geen idee hoe lang ze deze methode nog kunnen gebruiken.

Aflevering 4: jungles
In de regenwouden op aarde wemelt het van het leven. Alles is er in overvloed. Toch heeft een gemeenschap meer nodig dan alleen de jacht op voedselbronnen om succesvol te zijn.
De Matis in Brazilië hebben hun jaagtechnieken aangepast aan dieren die op de grond leven, of juist hoog in de bomen. Hun prachtige blaaspijpen, die soms wel drieënhalve meter lang zijn en versierd met schildpadschilden en kapibara-tanden, kunnen ze alleen recht omhoog richten naar apen en vogels die hoog in de bomen zitten. Talrijke rituelen en ceremonies zijn gericht op een succesvolle jacht en op manieren om affiniteit te krijgen met de prooi.
In een heilig bos op de grens van Ghana en Togo komen eens in de drie jaar duizenden volgelingen bijeen voor Kokuzahn, een spectaculair zevendaags feest. Een voodo-danser die in trance verkeert, kan zijn tong aanraken met een gloeiendhete machete, een brandende tak inslikken of op zijn kop langs een boomtak lopen. Deze bovenmenselijke verrichtingen worden als wonderen gezien en zijn een bewijs van de bijzondere kracht van hun godheid.

Aflevering 5: bergen
Veel mensen hebben een intense spirituele band met bergen, of het nou de Europese bergbeklimmers, yak-herders of afstammelingen van de Inca zijn. Maar het zijn ook onherbergzame oorden waar je moet vechten om te overleven.
De bewoners van de hoge puna in Peru nemen twee keer per jaar deel aan de Ch’iarake, een ritueel gevecht dat voortkomt uit de Inca-traditie. Het wordt noodzakelijk geacht voor een goede oogst, en er moet bloed worden vergoten om de berg te kalmeren. Van oudsher zorgde het gevecht er ook voor dat ieder dorp voldoende was toegerust om zijn grond te verdedigen – iets wat in het hooggebergte van onschatbare waarde was.
De leden van van de Q’eros-stam in de Andes verlaten zelden de besloten dalen waar ze wonen. Maar één keer per jaar ondernemen 30.000 pelgrims een tocht naar een heilige gletsjer op 4500 meter hoogte, om deel te nemen aan de Q’oyullr Riti, het sneeuwster-festival. Het is deels een verering van de berg, en deels een christelijk folkfestival. Het wordt gedomineerd door Ukuku’s, mannen vermomd als beren, die enorme ijsblokken uit de gletsjer hakken. Deze worden gebruikt om thuis hun eigen grond te zegenen, en daarmee goede oogsten te garanderen.

Aflevering 6: grasland
Het leven op de vlaktes en het grasland in de wereld draait om beweging, vrijheid en vee.
De Nyangatorm in zuidelijk Ethiopië leven op grote vlaktes, maar zij en hun kuddes koeien en geiten zijn volledig afhankelijk van gigantische bronnen. Op het hoogtepunt van het droge seizoen wordt er collectief een enorme bron gegraven in de droge bedding van de rivier de Kibish. Deze handgegraven bronnen kunnen dertig meter breed en dertig meter diep zijn, en worden als putten ontworpen omdat de wanden van zand de neiging hebben om in te storten. Jaarlijks komen er tientallen mensen om door instortende bronnen.
De jonge mannen van de Fulani-stam in West-Afrika moeten hun kuddes hoeden en zijn daardoor soms maanden achtereen gescheiden van hun gezin. Maar deze migraties zijn niet alleen economisch gezien essentieel, ze vormen ook een overgangsritueel in de onherbergzame Sahel van Mali en Mauritanië, dat culmineert in één laatste uitdaging. Eind november moeten Fulani-mannen met hun kuddes de machtige rivier de Niger overzwemmen.

Aflevering 7: rivieren
De meerderheid van de wereldbevolking woont aan een rivier. Het water brengt hen tijden van overvloed maar ook tijden van groot gevaar. Daarom moeten deze gemeenschappen zich aanpassen aan de eb en vloed van hun leefomgeving.
In Yunnan in China zijn de mensen zo afhankelijk van hun rivier dat ze bekend staan als de ‘beeldhouwers van de berg’. Als ze meer land nodig hebben om te bewerken, controleert de plaatselijke sjamaan de toestand van de maan, en vervolgens slaat het dorp de handen ineen om de heuvel af te graven en de loop van de rivier te veranderen. Aangezien de inwoners van Yunnan niet over machines beschikken, is dit een knap staaltje van menselijke kracht.

Aflevering 8: steden
De laatste aflevering besteedt aandacht aan een leefmilieu dat is gemaakt door mensen voor mensen. Steden zijn ons grootste succesverhaal, en inmiddels woont ruim de helft van de wereldbevolking in de ‘stadsjungle’. Steden zijn ontworpen om de wilde natuur buiten te houden, maar de natuur laat zich niet zomaar wegdrukken. Veel dieren hebben zich aangepast aan het leven in deze wereld van steen en staal, van de bedwantsen die ’s nachts ons bloed zuigen, de ratten in onze restaurants, bendes rovende apen tot en met de bronstige elanden in Amerikaanse binnensteden.
Niet alle dieren in de stad worden als een plaag gezien. In de oude Marokkaanse stad Fez zijn de leerlooierijen afhankelijk van de poep van wilde duiven. Het futuristische Dubai zou nergens zijn zonder valken. In de buitenwijken van Jaipur, India, treffen we een Bisnoi-vrouw die een verweesd reekalf zoogt. Op de daken van Manhattan hebben we een ontmoeting met imkers. En op nog grotere schaal begint het tot mensen door te dringen dat de natuur van essentieel belang is voor het aanhoudende succes van de mensheid.
Naarmate de consumptie in onze steden toeneemt, wordt het steeds harder nodig om de natuur met zijn begrensde hulpbronnen te beschermen. In Masdar in Abu Dhabi werkt de Engelse architect Sir Norman Foster mee aan de totstandkoming van een koolstof-neutrale stad van de toekomst. De mens begint te beseffen dat de plaats waar we de natuur het hardst nodig hebben, de stad is.

 

Natuur op 2: Madagascar (2012)
Driedelige BBC serie met verteller Sir David Attenborough

Uitzending: 19, 20 en 21 september 2016 om 16.50 uur op NPO 2

Ten oosten van de Afrikaanse kust ligt Madagaskar, een eiland met mistige bergen, tropische regenwouden en woestijnachtig gebied. Hier leven unieke dieren en planten die nergens anders ter wereld voorkomen. In drie afleveringen gaan de makers van Madagascar op zoek naar buitengewone planten en dieren die leven op dit eiland.

Sommige dieren worden zelfs voor het eerst gefilmd.Er zijn kikkers die van bruin naar knalgeel veranderen, wespen die kikkervisjes uit bomen pikken, vissen die ondersteboven zwemmen, vleesetende planten en de kleinste kameleon ter wereld. En de lemuren, de bekende aapjes van Madagaskar, ontbreken ook niet.

Aflevering 1: Eiland vol verrassingen
Madagascar is het oudste eiland van de wereld, 70 miljoen jaar geleden brak het van Afrika en India af. Sindsdien leven de planten en dieren afgezonderd van het vaste land. Hier zijn heel nieuwe soorten ontstaan; maar liefst 80 procent van de flora en fauna van Madagaskar is uniek. In de eerste aflevering worden de bizarre en buitengewone plekken van het eiland onthuld en ook de unieke planten en dieren die er leven. Zoals de lemuren, de mysterieuze aapjes.

Aflevering 2: Verloren werelden
In de tweede aflevering reizen we naar het mooiste landschap van het eiland: de regenwouden in de bergen. Dit gebied aan de oostkant van het eiland is erg afgelegen en mysterieus. Het staat er vol torenhoge bergtoppen en gevaarlijke kliffen, waar meer dan de helft van de unieke dieren van het eiland te vinden zijn.

Aflevering 3: Land van hitte en stof
Terwijl aan de oostkant van Madagascar regenwoud groeit, lijkt het eiland in het westen en zuiden bijna een woestijn. Hier valt soms een jaar lang geen regen. De dieren en planten aan deze kant van het eiland zijn nog vreemder dan die in het regenwoud. En hoe zij de droogte weerstaan is bijna niet te geloven.

 

 

 

Gids

NPO 2 logo

Het heelal in een sneeuwvlok

31 mrt 2017, 19:25 uur
NPO 2 meer informatie icoon
Professor Brian Cox onderzoekt de natuurkrachten die ons omringen en onze wereld regeren. Met het blote oog kunnen we ze niet zien, maar we zien hun schaduw in de vormen waaruit deze wereld en het heelal bestaan. Zwaartekracht geeft vorm aan onze wereld. In Tarragona in Spanje komen elke twee jaar dorpen uit de hele streek samen om de hoogste en meest complexe menselijke torens te bouwen. Met honderden mensen per team worden torens van wel tien mensen hoog gebouwd. Als de torens instorten, zoals regelmatig gebeurt, vallen de jongste en lichtste deelnemers op hun oudere teamgenoten onder hen, maar niet op de grond. Ze vallen richting de kern van onze planeet. Zo is het met alles op aarde. IJsbergen zijn de spectaculairste beeldhouwwerken van de natuur. Elk jaar breken duizenden ijsbergen af van de Groenlandse ijskap en drijven naar de Atlantische Oceaan, waar ze een groot gevaar vormen voor schepen en olieplatformen. Anders dan alle andere vloeistoffen op aarde zet water uit als het bevriest. Diep in de ijsberg zorgt elektromagnetisme, de natuurkracht die atomen en moleculen verbindt, ervoor dat de watermoleculen zich verbinden tot een raster van miljarden zeshoeken. Door de holtes in de structuren is het ijs minder compact dan het water en kan de ijsberg drijven. Hoog in de Himalaya in Nepal trekt het Gurung-volk in Annapurna eropuit om honing te oogsten van de grootste honingbijen ter wereld. Deze bijen bouwen enorme honingraten hoog op verticale rotswanden, die perfect gevormd zijn om zoveel mogelijk honing te bevatten. De zeshoek is hiervoor de meest efficiënte vorm. Er is minder energie en was voor nodig om een zeshoek te bouwen, zodat de bijen meer energie kunnen stoppen in het produceren van honing. De vormen op onze planeet zijn complex en divers, maar komen voort uit enkele simpele regels en de natuurkrachten.

NPO 2 logo

Ergens in de ruimtetijd

7 apr 2017, 19:20 uur
NPO 2 meer informatie icoon
De aarde draait met een onvoorstelbare snelheid om zijn as en draait ook nog om de zon, en toch merken we niets van deze beweging. Professor Brian Cox gaat de lucht in met een van de meest geavanceerde vliegtuigen ter wereld, de Eurofighter Tycoon, voor een zorgvuldig geplande operatie om sneller te vliegen dan de aarde draait en een paar seconden lang de zon stil aan de horizon te laten hangen. De aarde beweegt door de ruimte met zijn trouwe metgezel, de maan. Een paar keer per jaar staan aarde, zon en maan op één perfecte lijn en de gezamenlijke zwaartekracht zorgt voor extreme getijden. De meest extreme is wel de Pororoca, een vloedbranding die zich ontwikkelt in de Braziliaanse Amazone. De lokale bevolking vlucht weg voor de verwoestende kracht van deze watermuur, maar Sergiñho Laus is een surfer die een afstandsrecord heeft gevestigd door ruim elf kilometer over de Pororoca te surfen. De grootste invloed van de maan op al het leven voert terug naar het ontstaan ervan. Wetenschappers vermoeden dat na het ontstaan van de aarde, 4,5 miljard jaar geleden, een meteoriet ter grootte van Mars erop knalde, waardoor rotsblokken de ruimte in werden geslingerd. Uit die meteoriet ontstond de maan en na de botsing draaide de aarde in een hoek van 23,5 graden. Die kanteling zorgt voor de seizoenen en hoe heftig de seizoenswisselingen zijn hangt af van waar op aarde je woont. Zonder dat we het door hebben, zijn we allemaal passagiers op een epische reis door de ruimte op een aarde die om zijn eigen gekantelde as draait. In één jaar reizen we negenhonderd miljoen kilometer rond de zon, maar ook ons hele zonnestelsel, de Melkweg, is constant in rotatie. In elk jaar dat we op aarde zijn, reizen we zeven miljard kilometer door de ruimte. We zijn allemaal ruimtevaarders op ons eigen ruimteschip, de aarde.

NPO 2 logo

De mot en het licht

14 apr 2017, 19:20 uur
NPO 2 meer informatie icoon
De natuurkrachten maken de aarde tot een rusteloze planeet, maar maken ook het leven op aarde mogelijk. Om te begrijpen hoe zoiets complex kon ontstaan uit een kale rots, moeten we eerst weten waar onze planeet van gemaakt is. De aarde bestaat voor een derde uit ijzer. Onder het groene gras van de Grote Riftvallei in Tanzania zijn de rotsen roodgevlekt door het ijzer, doordat elementen op elkaar reageren en zich tot moleculen vormen. Hier heeft ijzer met zuurstof gereageerd en zo roest gevormd. Deze natuurlijke chemische reactie is overgenomen door het leven op aarde: zoals het ijzer in de rots, verbindt het ijzer in ons bloed zich aan de zuurstof die we inademen. De twee meest voorkomende elementen in het heelal zijn waterstof en zuurstof. Samen vormen die elementen water, dat in vloeibare vorm leven kan geven. Water is het universele middel waarin de ingrediënten oplossen die onmisbaar zijn voor alle levensvormen. Zelfs massieve rotsen lossen erin op. In een grottenstelsel in de Dominicaanse Republiek zien we een halocline, gevormd door de oplossende kracht van water. De elementen die oplossen in water worden de hele aarde over gevoerd en bereiken elk levend wezen op de planeet. Die wezens gaan tot het uiterste om aan de ingrediënten te komen die ze nodig hebben om te overleven. In Italië beklimt de alpensteenbok de bijna verticale wand van de Cingino-dam om essentiële mineralen op te likken die op de rotswand zijn verdampt. Maar een ander soort scheikunde stond aan de wieg van de overgang van onze planeet van kale rots tot een wereld vol leven. In een fjord voor de kust van IJsland borrelt een bron op uit de zeebodem. Met een simpel experiment wordt aangetoond hoe dit water energie opwekt. Dit mechanisme bestaat ook in levende wezens en geeft energie aan al onze lichaamscellen.

NPO 2 logo

Herstelwerkzaamheden

17 apr 2017, 17:10 uur
NPO 2 meer informatie icoon
David Attenborough heeft zijn levenswerk gemaakt van het in beeld brengen van het leven op onze planeet. Hij heeft daarbij een groot aantal bijzondere en zonderlinge dieren leren kennen, maar sommige daarvan blijven hem verbazen en intrigeren.

NPO 2 logo

Het vage blauwe stipje

21 apr 2017, 19:25 uur
NPO 2 meer informatie icoon
De aarde is getooid met prachtige kleuren. Als we begrijpen hoe deze kleuren ontstaan en wat ze betekenen, kunnen we in het heelal op zoek gaan naar planeten die net zo levendig en kleurrijk zijn als de onze. De aarde wordt verlicht door de zon, maar ook de maan kan voor prachtige kleuren zorgen. Dat zien we in een magische maanboog bij een waterval in IJsland. De kleuren die we zien ontstaan door de manier waarop het licht van de zon gereflecteerd wordt door het oppervlak waarop het valt. De hoofdkleur van onze planeet is blauw, door de oceanen. De unieke kleur die het water in combinatie met licht krijgt, is de reden dat elk jaar duizenden bultruggen samenkomen in de zee voor de Dominicaanse Republiek. De aarde wordt ook gehuld in een andere kleur, de kleur van het leven: het groen uit het pigment chlorofyl, dat een deel van de levensenergie absorbeert en een deel reflecteert. In het droge seizoen wordt het gras van de Serengeti verschroeid door de brandende zon. Het gras gaat in rust en de chlorofylproductie wordt stilgelegd. Als het vervolgens gaat regenen, wordt het grasland weer weelderig groen en worden gezinnen herenigd als de Masaiherders terugkeren om hun vee op het verse gras te laten grazen. De aarde heeft zich in prachtige kleuren gehuld en wij mensen mogen daarvan genieten. Het hoogtepunt daarvan is wel het Noorderlicht in de Poolcirkel. Zoals alle kleuren heeft het paars en groen van de nachtelijke lucht een betekenis.